Emperor's Clothes

Τα ρούχα του βασιλιά

Tραγική διαχείριση τραγικών διλημμάτων

Share:

Κωνσταντίνου Βαθιώτη, Αναπλ. Καθηγητή Νομικής Σχολής Δ.Π.Θ.

 

Μία εξαιρετικά δυσχερής αλλά και ιδιαιτέρως δημοφιλής περιοχή του Ποινικού Δικαίου είναι τα λεγόμενα τραγικά διλήμματα και η ποινική αξιολόγηση του διαχειριστή τους. Διακρίνονται τέσσερεις κατηγορίες τέτοιων διλημμάτων.

 

Η πρώτη –που δεν θα μας απαχολήσει εδώ– αφορά την διαχείριση της κρίσης όταν συγκρούονται δύο καθήκοντα ενεργείας: π.χ. ποιον ή πόσους από τους απειλουμένους οφείλει να σώσει ένας ιατρός ή νοσηλευτής, όταν οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για την σωτηρία όλων των υποψήφιων θυμάτων;

 

Οι επόμενες τρεις κατηγορίες αφορούν την διαχείριση μιας κρίσιμης κατάστασης και συνακόλουθα ενός τραγικού διλήμματος που παράγεται όταν συγκρούεται ένα καθήκον ενεργείας με ένα καθήκον παραλείψεως. Η σύγκρουση αυτή αποτυπώνεται γλαφυρά στην φράση “ο θάνατός σου – η ζωή μου” (σημειωτέον ότι ο νέος Ποινικός Κώδικας ρυθμίζει ρητώς στο άρ. 33 την σύγκρουση καθηκόντων).

 

Όλοι οι κάτοικοι αυτού του πλανήτη βίωσαν με πάσα ενάργεια την διαχείριση μιας τέτοιας κρίσης την 11η Σεπτεμβρίου (εφεξής 9/11), όταν είδαν τους Δίδυμους Πύργους να καταρρέουν μετά την επίθεση που μας πληροφόρησαν ότι δέχθηκαν οι ΗΠΑ στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου από τον τότε “αόρατο εχθρό”, δηλ. την τρομοκρατική οργάνωση “Αλ Κάιντα”. Το βασανιστικό ερώτημα που διδάσκεται έκτοτε στα αμφιθέατρα είναι αν επιτρεπόταν να καταρριφθεί το αεροσκάφος με τους “ξεγραμμένους” εκατοντάδες αμέτοχους επιβάτες, προκειμένου να σωθούν οι χιλιάδες εργαζόμενοι στα κτήρια, οι οποίοι διά της καταρρίψεως “θα έμεναν απολύτως ασφαλείς”.

 

Σύμφωνα με την κρατούσα άποψη, η κατάρριψη ενός τέτοιου αεροσκάφους συγχωρείται (λόγω μείζονος ψυχικής πίεσης που υφίσταται ο διαχειριστής της κρίσης) αλλά δεν δικαιολογείται! Nota bene: Στο Ποινικό Δίκαιο η δικαιολόγηση αφορά μια πράξη που αξιολογείται εν τέλει ως ορθή και άρα όλοι οφείλουν να την ανεχθούν, ενώ η συγχώρηση αφορά μια πράξη που είναι μεν εσφαλμένη (και άρα τόσο το θύμα όσο και οι τρίτοι μπορούν να την αποκρούσουν), πλην όμως ο δράστης της κρίνεται ότι δεν φταίει, επειδή δεν μπορούσε να πράξει διαφορετικά.

 

Η δεύτερη έκφανση της σύγκρουσης του τύπου “ο θάνατός σου – η ζωή μου” εντοπίζεται στην περίπτωση εκείνη κατά την οποία, για να σωθεί ένας ή περισσότεροι απειλούμενοι, θυσιάζουμε κάποιους άλλους, που όμως μέχρι την λήψη της διλημματικής απόφασης ήσαν απολύτως ασφαλείς. Το πασίγνωστο παράδειγμα όχι μόνο από τον χώρο του Ποινικού Δικαίου αλλά και της Φιλοσοφίας του Δικαίου είναι η ξέφρενη πορεία που ακολουθεί ένα ακυβέρνητο βαγονέτο, κατευθυνόμενο εναντίον συγκεντρωμένου πλήθους. Ομοφώνως γίνεται δεκτό ότι ο διαχειριστής αυτής της κρίσης συγχωρείται αλλά δεν επιτρέπεται να υποδυθεί τον Θεό, δηλ. να παίξει τον ρόλο της καταστρεπτικής μοίρας, ανταλλάσσοντας την ασφαλή θέση των ολίγων με την ανασφαλή θέση των πολλών. Όπως στην προμνημονευθείσα κατηγορία, έτσι και σε αυτήν εδώ, μια ομάδα ανθρώπων φέρει τρόπον τινά το “θανάσιμο στίγμα” (marked for death), όντας προεπιλεγμένη από την μοίρα να ακολουθήσει την άγουσα προς τον Άδη λόγω της ανεξέλεγκτης πορείας του τροχήλατου μέσου.

 

Υπάρχει, όμως, και η τελευταία (συνολικώς τέταρτη) κατηγορία διαχείρισης κρίσεων, η οποία απειλεί μεν ισοβαρώς περισσότερα πρόσωπα που “βράζουν” μέσα στην ανασφάλεια του “ίδιου καζανιού”, πλην όμως ο διαχειριστής καλείται να αποφασίσει ποιους και πόσους θα θυσιάσει χάριν της ασφάλειας των πολλών. Σύμφωνα με μια ισχυρά υποστηριζόμενη άποψη, η θυσία των ολίγων, θα κρινόταν αδικαιολόγητη αλλά θα παρέμενε συγχωρητή ως ένα “απόλυτo τραγικό ηθικό δίλημμα” (o όρος ανήκει στον Μαγκάκη, Η σύγκρουση καθηκόντων ως οριακή κατάσταση του Ποινικού Δικαίου, 1980, σελ. 60). Τα σχολικά παραδείγματα αυτής της κατηγορίας είναι ένα αερόστατο ή μια ναυαγοσωστική λέμβος, αμφότερα με υπεράριθμους επιβάτες, από τα οποία ο διαχειριστής της κρίσης θα πρέπει να επιλέξει να ρίξει κάποιους στο κενό ή στον ωκεανό, ούτως ώστε η λέμβος και το αερόστατο να συνεχίσουν με ασφάλεια την πορεία τους, ειδάλλως θα χαθούν αύτανδρα.

 

19 χρόνια μετά την 9/11, η νόσος Covid-19, καθιστά επιτακτική την ανάγκη να τεθεί και πάλι στο επιστημονικό μικροσκόπιο η διαχείριση των τραγικών διλημμάτων, δεδομένου ότι οι διαχειριστές της υγειονομικής κρίσης βρέθηκαν αντιμέτωποι, ήδη σε ένα αρχικό στάδιο, με το φλέγον ζήτημα ποια περιοριστικά-απαγορευτικά μέτρα και σε βάρος ποίων όφειλαν να λάβουν για την αναχαίτιση της εξάπλωσης του κορωνοϊού.

 

Επί 9/11 οι Αμερικανοί διαχειριστές της κρίσης δεν θέλησαν να θυσιάσουν τους “ξεγραμμένους” επιβάτες χάριν της σωτηρίας των χιλιάδων ανθρώπων που βρίσκονταν στους Δίδυμους Πύργους. Μετά την συγκεκριμένη επίθεση, όμως, αποφάσισαν να επιβάλουν (ισχύοντες μέχρι σήμερα) περιορισμούς στα ατομικά δικαιώματα των πολιτών, οι οποίοι εξαπλώθηκαν σαν πανδημία σε ολόκληρο τον πλανήτη.

 

Το ίδιο έγινε και επί Covid-19: Η συντριπτική πλειονότητα των απανταχού της γης διαχειριστών δεν θέλησε να θυσιάσει τις ευπαθείς ομάδες και τους ηλικιωμένους επ’ ωφελεία των υγιών μελών του πληθυσμού. Σε αντίθεση δηλαδή με ό,τι θα έπραττε ο κυβερνήτης του αερόστατου ή της λέμβου με τους υπεράριθμους επιβάτες, ο οποίος θα θυσίαζε τους λιγότερους για να διατηρήσει σε ασφαλή θέση τους περισσότερους, η πλειονότητα των ηγετών εντός και εκτός ΕΕ κήρυξαν, όπως και οι ΗΠΑ το 2001, τον “πόλεμο κατά του αόρατου εχθρού” (εχθρός, όμως, αυτήν την φορά δεν ήταν μια τρομοκρατική οργάνωση αλλά –άκουσον-άκουσον– μια άψυχη οντότητα!) και επέβαλαν πρωτόγνωρους περιορισμούς ή απαγορεύσεις στα θεμελιώδη δικαιώματα όλων ανεξαιρέτως των πολιτών.

 

Κοινή επιχειρηματολογική βάση ως προς την διαχείριση της κρίσεως που σηματοδότησε η επίθεση του “αόρατου εχθρού”, αφ’ ενός της Αλ Κάιντα και αφ’ ετέρου του κορωνοϊού, αποτέλεσε ένα πασίγνωστο για τους ποινικολόγους “ανθρωπιστικό δόγμα”: Η ανθρώπινη ζωή προστατεύεται απολύτως και αδιακρίτως, εξ αυτού δε του λόγου δεν επιτρέπονται ποιοτικές διαβαθμίσεις και ποσοτικές προσθαφαιρέσεις. Με αυτό το δόγμα ως “θεωρητική σημαία”, οι περισσότερες κυβερνήσεις, ομού μετά των λοιμωξιολόγων τους, συναποφάσισαν ομοιόμορφα να προτάξουν ως μέλημά τους την ασφάλεια των ευπαθών ομάδων και των ηλικιωμένων επί ζημία όλων των άλλων υγιών πολιτών που βρίσκονταν σε ασφαλή θέση.

 

Η απόφαση αυτή ελήφθη δυστυχώς χωρίς διαφάνεια, χωρίς δημόσια διαβούλευση και, βεβαίως, σε κραυγαλέα αντίθεση με την μέχρι τούδε υλοποιούμενη πολιτική των κυβερνήσεων, οι οποίες κατά κανόνα αδιαφορούσαν για την ζωή και την υγεία όχι μόνο των ευπαθών και των ηλικιωμένων αλλά και των υγιών ομάδων. Μια ματιά στην ελληνική καθημερινότητα με τα σκουριασμένα κάγκελα, τις φονικές λακούβες στους δρόμους αλλά και την επικίνδυνη οδήγηση υπό την επίδραση οινοπνεύματος ή με ανάπτυξη υπερβολικής ταχύτητας, την διακίνηση και χρήση ναρκωτικών, τσιγάρων και αλκοόλ, την παχυσαρκία, την υποστελέχωση και την κακή κατάσταση των δημόσιων νοσοκομείων κ.λπ., αρκεί για να αναδείξει το ακόλουθο ερώτημα, απευθυνόμενο προς τους σκληροπυρηνικούς κρατικούς προπαγανδιστές του δόγματος “μένουμε ασφαλείς”:

 

Πώς είναι δυνατόν να εμφανίζεστε αίφνης τόσο “ψυχοπονιάρηδες” και να νοιάζεστε φανατικά για την δημόσια υγεία και ασφάλεια των υπηκόων σας, λες και πρόκειται για ένα αγαθό που πρέπει να διαφυλαχθεί πάση θυσία, αλλά μόνο όταν δέχεται “πόλεμο” από τον κορωνοϊό ως “αόρατο εχθρό”; Μήπως το πλήρες δόγμα “μένουμε ασφαλείς – μένουμε πειθαρχημένοι” εμπεριέχει κατά το δεύτερο σκέλος του τον πολυπόθητο στόχο, το δε πρώτο σκέλος αποτελεί απλώς το μέσο για την επίτευξή του; Μήπως, λοιπόν, θέλετε –αλλά δεν τολμάτε– να γράψετε στις αφίσες της δήθεν ενημερωτικής και οπωσδήποτε πλέον θλιβερά μονότονης καμπάνιας σας μια φράση που “διαφημίζει” τον στόχο και όχι το μέσον: “Πειθαρχία μέσω της ασφάλειας”;

 

Είναι δε αξιομνημόνευτο ότι, ενώ μετά την 9/11 γίνονταν συζητήσεις επί συζητήσεων ως προς την δοσομέτρηση της ασφάλειας και της ελευθερίας, επί Covid-19 βιώνουμε μια ασύλληπτα μονόπλευρη και εν τέλει φασίζουσας οσμής προπαγάνδα υπέρ της ασφάλειας και της υγείας, η οποία έχει συντρίψει την επιταγή της ελευθερίας, κάνοντάς την να μοιάζει με “θλιβερή καρικατούρα”. Πόσο εύστοχο το ερώτημα που είχε θέσει ήδη από το 2004 ο Michael Fitzpatrick στο βιβλίο του “Τυραννία της υγείας” (εκδ. Πολύτροπον, μτφ.: Άσπα Πολέμη, σελ. 167): «Η υγεία έχει γίνει άραγε μια νέα θρησκεία;».

 

Μάλιστα, δεν πρέπει να παροραθεί ότι με το καθολικό “lockdown” διάρκειας περίπου σαρανταημέρου, αρκετοί από τους μέχρι πρότινος υγιείς περιήχθησαν σε ανασφαλή θέση, αφού, εξαναγκαζόμενοι π.χ. σε περιορισμό κίνησης και σε απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος και θρησκευτικής λατρείας αλλά και σε απαγόρευση επίσκεψης φίλων ή ερωτικών συντρόφων, βίωσαν, βιώνουν και θα εξακολουθούν να βιώνουν ψυχικές διαταραχές κάθε άλλο παρά αμελητέες (δεν πρέπει, μάλιστα, να υποτιμηθούν και τα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας που αυξήθηκαν δραματικά υπό τις συνθήκες εγκλεισμού). Τοιουτοτρόπως, η συγκεκριμένη επιλογή διαχείρισης της υγειονομικής κρίσης βασίσθηκε σε ένα κράμα αφ’ ενός αντεστραμμένης αφ’ ετέρου ευθείας λογικής προερχόμενης από δύο κατηγορίες διλημμάτων οι οποίες σκιαγραφήθηκαν ανωτέρω. Ειδικότερα:

 

Η αντεστραμμένη λογική σχετίζεται με το προαναφερθέν δίλημμα στα παραδείγματα του αερόστατου και της ναυαγοσωστικής λέμβου. Ενώ ο κυβερνήτης τους προβαίνει σε διαχωρισμό θυσιαζομένων και σωζομένων, επί κορωνοϊού τέτοιος διαχωρισμός δεν επιχειρήθηκε καν, και όλοι οι πολίτες “μπήκαν στο ίδιο τσουβάλι”, οπότε μαζί με τα ξερά κάηκαν και τα χλωρά. Η ευθεία λογική σχετίζεται με το δίλημμα διαχείρισης της κρίσης στο παράδειγμα του ακυβέρνητου βαγονέτου: Όπως εκεί θυσιάσθηκαν οι ασφαλείς για να γλυτώσουν οι απειλούμενοι από την ανεξέλεγκτη πορεία του, έτσι και επί κορωνοϊού θυσιάσθηκαν οι υγιείς για να γλυτώσουν οι ευπαθείς ομάδες και οι ηλικιωμένοι.

 

Μετά τις διαπιστώσεις αυτές, είναι εύλογη η απορία γιατί δεν συζητήθηκε ποτέ η εφαρμογή του μοντέλου διαχείρισης της κρίσης, όπως αυτό προκύπτει από την ανωτέρω τέταρτη κατηγορία συγκρούσεως καθηκόντων. Γιατί, φέρ’ ειπείν, δεν επεβλήθησαν οι περιορισμοί και οι απαγορεύσεις μόνο στις ευπαθείς ομάδες και στους ηλικιωμένους, ώστε να εξακολουθούν να “σέρνουν το άροτρο της κοινωνίας” (και δη για λογαριασμό των απειλουμένων) εκείνοι που διέθεταν την σωματική ρώμη, ανήκοντες στην ισχυρή πλειοψηφία; Όποιοι, άλλωστε, παίζουν σκάκι γνωρίζουν ότι κάποιες φορές, για να κερδίσουν την παρτίδα, πρέπει να θυσιάσουν ένα ή περισσότερα πιόνια, αλλά όχι ολόκληρη την σκακιέρα. Αυτό θα ήταν καθαρός παραλογισμός, πράγμα που ισχύει mutatis mutandis και στην περίπτωση της κορωνοϊκής κρίσης.

 

Τα ανωτέρω έχουν ίσως σημασία ενόψει των προαναγγελιών στις οποίες προβαίνουν καθημερινώς και επιμελώς τα λεγόμενα “συστημικά” ΜΜΕ ως υπούλως συμμετέχοντα στον “πόλεμο κατά του αόρατου εχθρού” (sic): Ακούμε ασταμάτητα τον τελευταίο καιρό ότι ο κορωνοϊός θα επανακάμψει δριμύτερος σε ένα δεύτερο κύμα ή ότι θα συμπέσει επικίνδυνα με την γρίπη του χειμώνα ή ότι αναμένονται νέου τύπου ιοί, ενδεχομένως πάλι εισαγόμενοι από την Κίνα, και πάει λέγοντας το πράγμα. Αν, λοιπόν, προγραμματίζεται να ενεργοποιηθεί μηχανισμός διαχείρισης αντίστοιχης υγειονομικής κρίσης με βάση την λογική που επικράτησε τον Μάρτιο, δηλ. του τύπου “βράστε όλοι μαζί στο ίδιο καζάνι!”, τότε το πιθανότερο είναι να βιώσουμε μια ακόμη τραγική διαχείριση ενός παγκόσμιου τραγικού διλήμματος.

 

Όποιοι θεωρούν εξαιρετικά δύσκολο να ξανακλειστεί ο κόσμος στις “ιδιωτικές φυλακές του” διάγοντας εκ νέου τον περίφημο “τηλε-βίο” του σε όλο του το “μεγαλείο”, λησμονούν όσα επισημαίνει ο Fitzpatrick στο προμνημονευθέν βιβλίο του (ό.π., σελ. 200): «Τα απλοϊκά μυαλά, αποβλακωμένα από τον αποστειρωμένο χυλό της τηλεόρασης και από το μειλίχιο διαιτολόγιο της ευνουχισμένης κουλτούρας και της ημιμάθειας, αποτελούν γόνιμο έδαφος για το ευαγγέλιο του νέου τρόπου ζωής». Εκτός κι αν δεν υπάρχει πλέον λόγος να επιβληθεί ξανά ένα καθολικό “lockdown”, αφού “ο ‘ωφέλιμον’ γέγονε, γέγονε” και κατά τα λοιπά είναι αρκετό να επικρέμαται η δαμόκλειος σπάθη του.

 

Σημείωση: Για τους επιθυμούντες να εντρυφήσουν στην προβληματική των τραγικών διλημμάτων συνιστάται η ακόλουθη μονογραφία: «Τραγικά διλήμματα στην εποχή του ‘πολέμου κατά της τρομοκρατίας’. Από τη σανίδα του Καρνεάδη στο ‘Ποινικό Δίκαιο του Εχθρού’», εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2010.

 

(Δημοισεύθηκε στην εφημερίδα ΚΥΡΙΑΚΑΤΙΚΗ ΔΜΟΚΡΑΤΙΑ, 19.7.2020, σελ. 07β/23)

 

Previous Article

Νέα μελέτη του Ford Health System: Στο μισό οι θάνατοι λόγω υδροξυχλωροκίνης

Next Article

120 φωνές ειδικών για τον κορωνοϊό

Σχετικά Άρθρα